Trùng tên tác giả trong công bố khoa học: Nguyên nhân, rủi ro và cách xử lý ​

Trùng tên tác giả (author name ambiguity/disambiguation) là tình trạng hai hay nhiều nhà khoa học khác nhau có tên trùng hoặc gần trùng nhau khi viết theo chuẩn quốc tế, khiến các cơ sở dữ liệu trích dẫn như Scopus, Web of Science hoặc Google Scholar gộp nhầm công bố của người này vào hồ sơ người kia — hoặc tách nhầm công bố của cùng một người thành nhiều hồ sơ rời rạc. Hậu quả trực tiếp: H-index sai, số trích dẫn sai, và trong trường hợp xấu nhất là bị nghi ngờ kê khai không trung thực khi hồ sơ xét chức danh, đề tài bị đối chiếu với dữ liệu quốc tế.

Cập nhật: tháng 8/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ Scibase, Metis JSC

Trùng tên tác giả là gì và vì sao phổ biến với người Việt Nam? ​

Trùng tên tác giả (author name ambiguity) là hiện tượng thuật toán của cơ sở dữ liệu học thuật không đủ tín hiệu để phân biệt hai tác giả khác nhau có tên giống hoặc gần giống nhau, dẫn đến gộp nhầm công bố của nhiều người vào một hồ sơ, hoặc ngược lại tách công bố của cùng một người thành nhiều hồ sơ.

Vấn đề này không phải lỗi hệ thống — nó là hệ quả của cách đặt tên. Họ Nguyễn được nhiều nghiên cứu phả hệ và nhân khẩu học ghi nhận là họ phổ biến nhất Việt Nam, chiếm tỷ lệ áp đảo so với các họ phổ biến tiếp theo như Trần, Lê, Phạm, Hoàng. Với quy mô đội ngũ nghiên cứu hiện nay — theo báo cáo thống kê giáo dục đại học năm học 2023–2024 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, cả nước có 88.031 giảng viên cơ hữu, trong đó 28.862 người có trình độ tiến sĩ — xác suất một trường/viện có nhiều người trùng cả họ lẫn tên đệm là rất cao, đặc biệt ở các đơn vị quy mô lớn.

Khi chuyển sang chuẩn công bố quốc tế, vấn đề càng nặng hơn vì ba lý do:

  • Tên đệm bị lược bỏ hoặc viết tắt khác nhau: "Nguyễn Thị Minh Hằng" có thể xuất hiện trên các bài báo dưới dạng Nguyen T.M.H., Nguyen Thi Minh Hang, Hang Nguyen, M.H. Nguyen — bốn biến thể mà thuật toán khó xác nhận là cùng một người.
  • Dấu tiếng Việt bị loại bỏ: "Hằng" và "Hạnh" đều thành "Hang" khi bỏ dấu, khiến hai người hoàn toàn khác nhau trông giống hệt nhau trên hồ sơ quốc tế.
  • Không có quy ước thống nhất về thứ tự họ tên: một số tạp chí yêu cầu Given name – Family name (chuẩn phương Tây), số khác chấp nhận nguyên trật tự Việt Nam, dẫn đến cùng một người có lúc là tác giả "Nguyen Van An", có lúc là "An Van Nguyen".

Đây là lý do vì sao ORCID iD ra đời — theo ORCID.org, tính đến năm 2024 đã có hơn 22 triệu nhà khoa học đăng ký mã định danh này trên toàn cầu chính vì các nhà xuất bản và cơ quan tài trợ cần một cách chắc chắn để phân biệt tác giả trùng tên. Nhưng ORCID chỉ hiệu quả khi nhà khoa học chủ động gắn mã định danh vào từng bài, còn hồ sơ tự động của Scopus hay Google Scholar vẫn dựa vào thuật toán đoán tên là chính.

Ba tình huống trùng tên tác giả thường gặp ​

Trùng tên tác giả không chỉ có một dạng. Phân biệt đúng loại giúp chọn đúng cách xử lý:

Tình huốngMô tảHệ quả trực tiếp
Gộp nhầm hai người thành một hồ sơCông bố của người A và người B trùng tên bị Scopus/Google Scholar gán chung vào một hồ sơH-index "ảo" cao hơn thực tế của cả hai; rủi ro bị coi là khai khống khi đối chiếu
Tách một người thành nhiều hồ sơCùng một tác giả nhưng do đổi đơn vị công tác hoặc viết tên không nhất quán, hệ thống tạo ra 2–3 hồ sơ riêng biệtH-index và tổng trích dẫn của từng hồ sơ đều thấp hơn con số thật
Nhầm giữa các tác giả trùng tên trong cùng lĩnh vực hẹpHai nhà khoa học cùng ngành, cùng nước, tên gần giống, công bố trên các tạp chí gần nhau — độc giả và cả hội đồng có thể trích dẫn nhầm công trìnhẢnh hưởng uy tín cá nhân; nguy cơ tranh chấp ưu tiên công bố

Tình huống thứ hai (hồ sơ Scopus bị tách) đã được phân tích chi tiết về cách gộp qua Author Feedback Wizard trong bài Scopus Author ID là gì? Cách tra cứu, gộp hồ sơ trùng lặp và sửa sai affiliation. Bài viết này tập trung vào bức tranh rộng hơn: khi nào là trùng tên với người khác chứ không phải hồ sơ tách của chính mình, và cách phòng tránh từ gốc.

Rủi ro cụ thể khi hồ sơ bị trùng tên tác giả ​

Trùng tên tác giả không chỉ là bất tiện kỹ thuật — nó kéo theo rủi ro có thể đo đếm được ở ba cấp độ:

Cấp độ chỉ số cá nhân. H-index và tổng trích dẫn tính sai lệch theo cả hai chiều: cao giả tạo nếu bị gộp nhầm bài của người khác, hoặc thấp hơn thực tế nếu hồ sơ bị tách. Cả hai đều ảnh hưởng trực tiếp khi hội đồng tra cứu chỉ số trích dẫn khoa học để xét chức danh hoặc đề tài.

Cấp độ liêm chính học thuật. Đây là rủi ro nghiêm trọng nhất và ít được nói tới. Khi hồ sơ khai báo cho hội đồng ghi số công bố hoặc số trích dẫn cao hơn số thực tế do bị gộp nhầm, dù nhà khoa học không cố ý, tình huống này vẫn có thể bị diễn giải là kê khai sai — đặc biệt nếu bên đối chiếu (thư ký hội đồng, thanh tra) không kiểm tra kỹ nguồn gốc từng bài mà chỉ nhìn con số tổng trên hồ sơ Scopus/Google Scholar.

Cấp độ đơn vị. Khi một trường/viện tổng hợp chỉ số nghiên cứu cấp đơn vị từ hồ sơ cá nhân của hàng trăm nhà khoa học, chỉ cần vài trường hợp trùng tên không được rà soát cũng đủ làm lệch tổng số công bố hoặc tổng trích dẫn báo cáo lên cấp trên.

Theo hướng dẫn của Elsevier về Scopus Author Profile (2024) — cơ sở dữ liệu lập chỉ mục hơn 94 triệu bản ghi — thuật toán ghép hồ sơ tác giả dựa trên tổ hợp tên, affiliation, lĩnh vực nghiên cứu và mạng lưới đồng tác giả. Không có yếu tố nào trong số này là định danh tuyệt đối, nên sai số luôn tồn tại về mặt kỹ thuật và cần con người rà soát định kỳ chứ không thể phó mặc hoàn toàn cho máy.

Cách kiểm tra hồ sơ của bạn có bị trùng với người khác không ​

Trước khi xử lý, cần xác định chính xác mình đang gặp tình huống nào. Quy trình rà soát gồm 4 bước:

  1. Tra cứu tên mình trên Scopus Author Search hoặc Google Scholar, ghi lại toàn bộ hồ sơ trả về có tên trùng hoặc gần trùng.
  2. Mở từng hồ sơ, đối chiếu affiliation và lĩnh vực nghiên cứu — nếu một hồ sơ trùng tên nhưng thuộc lĩnh vực hoàn toàn khác và chưa từng công tác ở đơn vị của bạn, gần như chắc chắn đó là người khác.
  3. Kiểm tra danh sách đồng tác giả của từng bài trong hồ sơ nghi vấn — nếu bạn không quen biết hoặc chưa từng hợp tác với những đồng tác giả đó, bài báo này không phải của bạn.
  4. Đối chiếu với danh sách công bố đã khai báo trên hệ thống CSDL nội bộ của đơn vị — đây là bước nhiều nhà khoa học bỏ qua nhưng lại nhanh nhất, vì hệ thống nội bộ thường đã lưu DOI chính xác của từng bài bạn từng khai.

Cách xử lý khi phát hiện trùng tên với người khác ​

Xử lý trùng tên tác giả khác về bản chất với gộp hồ sơ bị tách của chính mình — ở đây bạn cần tách bạch, không phải gộp lại.

Trên Scopus ​

Dùng Author Feedback Wizard, nhưng thay vì chọn gộp, bạn chọn loại bỏ (remove) những bài không phải của mình ra khỏi hồ sơ. Cần chuẩn bị sẵn danh sách DOI của các bài bị gán nhầm làm căn cứ.

Trên Google Scholar ​

Vào hồ sơ cá nhân, chọn bài không đúng, nhấn biểu tượng thùng rác để loại khỏi danh sách — thao tác này không ảnh hưởng đến hồ sơ của tác giả thật sự sở hữu bài báo đó.

Trên ORCID ​

ORCID ít gặp lỗi gộp nhầm hơn vì mỗi bài phải được chính tác giả hoặc nhà xuất bản gắn thủ công vào đúng mã 16 số. Tuy nhiên khi import tự động từ Crossref theo tên, vẫn cần rà lại danh sách gợi ý trước khi xác nhận thêm — không bấm "thêm tất cả" hàng loạt.

Với hồ sơ khai báo cho hội đồng xét chức danh ​

Nếu phát hiện trùng tên có thể ảnh hưởng đến hồ sơ đã hoặc sắp nộp, nên chủ động đính kèm minh chứng phân biệt (bản in bài báo có affiliation đúng, xác nhận đồng tác giả) ngay trong hồ sơ — tương tự nguyên tắc chuẩn bị minh chứng đã nêu trong bài hồ sơ khoa học xét công nhận Phó Giáo sư, Giáo sư, thay vì chờ hội đồng phát hiện sai lệch rồi mới giải trình.

Cách phòng tránh trùng tên tác giả ngay từ đầu ​

Xử lý sau khi đã trùng luôn tốn thời gian hơn phòng tránh từ đầu sự nghiệp công bố. Bốn nguyên tắc nên áp dụng ngay:

  1. Chọn một cách viết tên duy nhất và giữ nguyên suốt sự nghiệp — ví dụ luôn ký "Nguyen Van An" thay vì đổi qua lại giữa các biến thể theo từng tạp chí.
  2. Đăng ký ORCID iD ngay từ bài báo đầu tiên và gắn ORCID vào mọi lần nộp bài — hầu hết hệ thống nộp bài trực tuyến hiện nay (Elsevier Editorial System, ScholarOne, Editorial Manager) đều có trường nhập ORCID.
  3. Ghi affiliation đầy đủ và nhất quán trên mọi bài báo — affiliation là tín hiệu quan trọng thứ hai sau tên mà thuật toán dùng để phân biệt tác giả, như đã phân tích trong bài chuẩn hóa tên đơn vị (affiliation) trong công bố quốc tế.
  4. Rà soát hồ sơ Scopus, Google Scholar định kỳ 6 tháng/lần, đặc biệt trước các đợt kê khai xét chức danh hoặc nộp đề tài lớn.

Tình huống thực tế: Hai nhà khoa học Việt Nam cùng công bố ngành Hóa học ​

Một ví dụ minh họa (giả định, dựng theo mô-típ phổ biến trong thực tế triển khai hệ thống CSDL tại các trường có nhiều giảng viên): Trường Đại học X có hai giảng viên đều tên "Nguyễn Thị Hương", một công tác tại Khoa Hóa, một tại Khoa Sinh, cùng công bố quốc tế trong giai đoạn 2020–2023 nhưng ở hai chuyên ngành gần nhau (Hóa sinh và Hóa học). Google Scholar tự động gộp toàn bộ 24 bài của cả hai người vào một hồ sơ do trùng tên và affiliation cùng một trường.

Hậu quả: khi phòng KH&CN tổng hợp báo cáo cuối năm dựa trên hồ sơ Google Scholar công khai, số bài báo của "Nguyễn Thị Hương" bị tính gộp, dẫn đến sai lệch trong bảng tổng hợp thi đua. Sự việc chỉ được phát hiện khi một trong hai người nộp hồ sơ xét chức danh và hội đồng đối chiếu thấy số bài trên hồ sơ cao hơn số bài khai trong lý lịch khoa học.

Cách xử lý: cả hai giảng viên cùng đăng ký ORCID, tách hồ sơ Google Scholar bằng cách xóa bài không đúng, đồng thời phòng KH&CN cập nhật quy định nội bộ yêu cầu mọi nhà khoa học khai báo ORCID trên hệ thống CSDL của trường thay vì chỉ dựa vào tên để đối chiếu báo cáo.

Checklist áp dụng ngay để tránh trùng tên tác giả ​

  • [ ] Đã đăng ký ORCID iD và gắn vào mọi bài nộp mới
  • [ ] Dùng đúng một cách viết tên (thứ tự, viết tắt) trên toàn bộ công bố kể từ bây giờ
  • [ ] Đã kiểm tra hồ sơ Scopus, Google Scholar trong 6 tháng gần nhất
  • [ ] Đã khai báo ORCID/Scopus Author ID trên hệ thống CSDL nội bộ của đơn vị
  • [ ] Có lưu bản PDF các bài báo làm minh chứng phân biệt nếu cần giải trình
  • [ ] Đã kiểm tra affiliation trên các bài gần nhất có ghi thống nhất theo mẫu chuẩn của đơn vị

Vai trò của hệ thống CSDL nội bộ trong việc tránh trùng tên tác giả ​

Với một trường/viện có hàng trăm đến hàng nghìn nhà khoa học, việc dựa vào tên để đối chiếu dữ liệu là nguồn lỗi lớn nhất trong thống kê khoa học. Hệ thống CSDL khoa học và công nghệ giải quyết vấn đề này bằng cách dùng mã định danh (ORCID, Scopus Author ID) làm khóa chính thay vì tên, để mỗi công bố khai báo được gắn chắc chắn với đúng một hồ sơ nhà khoa học, bất kể trùng họ tên với ai trong hay ngoài đơn vị.

Trên Scibase, mỗi hồ sơ nhà khoa học lưu đồng thời ORCID, Scopus Author ID và các định danh khác; khi khai báo công bố mới, hệ thống đối chiếu theo mã định danh chứ không chỉ theo tên hiển thị, giúp loại bỏ rủi ro nhầm lẫn khi tổng hợp thống kê, phân tích đánh giá chỉ số nghiên cứu hoặc tính khối lượng nghiên cứu khoa học cấp đơn vị. Đây cũng là một tiêu chí nên đưa vào khi đơn vị đánh giá phần mềm, như đã nêu trong tiêu chí chọn phần mềm CSDL khoa học và công nghệ.

Câu hỏi thường gặp ​

Trùng tên tác giả có phải lỗi của tôi không? ​

Không. Đây là hạn chế kỹ thuật của thuật toán ghép hồ sơ trên các cơ sở dữ liệu học thuật, không phải lỗi cá nhân. Tuy nhiên trách nhiệm rà soát và yêu cầu chỉnh sửa hồ sơ khi phát hiện sai lệch thuộc về chính tác giả, vì chỉ chủ hồ sơ mới có quyền gửi yêu cầu chỉnh sửa qua các công cụ như Author Feedback Wizard.

Làm sao biết một bài trong hồ sơ Scopus của tôi có phải của người trùng tên không? ​

Kiểm tra ba yếu tố: affiliation trên bài có khớp đơn vị công tác của bạn tại thời điểm công bố không, lĩnh vực nghiên cứu có phù hợp với hướng chuyên môn của bạn không, và danh sách đồng tác giả có ai bạn từng hợp tác không. Nếu cả ba đều không khớp, nhiều khả năng đây là bài của người trùng tên.

ORCID có giải quyết triệt để vấn đề trùng tên không? ​

Gần như triệt để nếu được áp dụng nhất quán, vì mỗi bài gắn ORCID được xác nhận thủ công bởi tác giả hoặc nhà xuất bản, không phụ thuộc thuật toán đoán tên. Vấn đề chỉ phát sinh nếu tác giả quên gắn ORCID khi nộp bài, hoặc dùng chức năng import tự động mà không rà lại danh sách gợi ý.

Trùng tên tác giả có ảnh hưởng đến xét công nhận GS/PGS không? ​

Có thể ảnh hưởng nếu hồ sơ khai báo dựa trên số liệu tổng hợp tự động từ Scopus/Google Scholar mà chưa được rà soát, dẫn đến chênh lệch giữa số công bố khai trong lý lịch khoa học và số liệu hội đồng tra cứu độc lập. Nên chủ động rà soát và chuẩn bị minh chứng phân biệt trước khi nộp hồ sơ, không chờ đến khi hội đồng đặt câu hỏi.

Đổi tên sau khi kết hôn hoặc theo yêu cầu hành chính có gây trùng tên không? ​

Có thể gây hiệu ứng ngược — hồ sơ bị tách chứ không phải trùng, vì các bài trước và sau khi đổi tên bị thuật toán coi là hai người khác nhau. Cách xử lý là dùng ORCID để liên kết cả hai giai đoạn tên vào cùng một mã định danh, đồng thời yêu cầu Scopus gộp hồ sơ qua Author Feedback Wizard.

Có công cụ nào chuyên biệt để rà soát trùng tên hàng loạt cho cả đơn vị không? ​

Với vài chục đến vài trăm nhà khoa học, rà soát thủ công từng người gần như bất khả thi. Đơn vị nên dùng hệ thống CSDL khoa học nội bộ có chức năng đối chiếu công bố khai báo với dữ liệu Scopus/ORCID theo mã định danh, giúp phát hiện chênh lệch bất thường (ví dụ số bài trên hồ sơ công khai cao đột biến so với khai báo nội bộ) mà không cần tra cứu thủ công từng cá nhân.

Tóm tắt ​

  • Trùng tên tác giả là hiện tượng thuật toán ghép nhầm hoặc tách nhầm hồ sơ do tên trùng, đặc biệt phổ biến với họ Nguyễn và các họ phổ biến khác của Việt Nam.
  • Ba tình huống chính: gộp nhầm hai người, tách một người thành nhiều hồ sơ, và nhầm lẫn trích dẫn giữa hai tác giả cùng ngành.
  • Rủi ro không chỉ là sai H-index mà còn ảnh hưởng đến liêm chính học thuật khi hồ sơ khai báo bị đối chiếu với dữ liệu quốc tế.
  • Xử lý bằng cách tách bạch trên Scopus (Author Feedback Wizard) và Google Scholar (xóa bài sai), đồng thời phòng tránh từ gốc bằng ORCID và cách viết tên nhất quán.
  • Hệ thống CSDL khoa học nội bộ dùng mã định danh làm khóa chính giúp đơn vị tránh sai lệch thống kê do trùng tên khi tổng hợp báo cáo quy mô lớn.

Nguồn và đội ngũ biên soạn

Bài viết tham khảo tài liệu hướng dẫn Scopus Author Profile và Author Feedback Wizard của Elsevier, hướng dẫn sử dụng ORCID của ORCID.org, cùng kinh nghiệm triển khai hệ thống CSDL khoa học cho các đơn vị nghiên cứu tại Việt Nam. Biên soạn bởi đội ngũ Scibase — Metis JSC.

Bài viết liên quan ​

← Quay lại danh sách bài viết về hồ sơ học thuật

Cập nhật gần nhất:

Sản phẩm của Công ty Cổ phần Metis.

Copyright © 2020-PRESENT Metis., Jsc