Tạp chí bị loại khỏi Scopus: Cách kiểm tra và xử lý điểm công trình
Tạp chí bị loại khỏi Scopus (discontinued source) là tạp chí từng được Scopus lập chỉ mục nhưng bị ngừng thu nhận nội dung mới sau quá trình tái thẩm định (re-evaluation), do vi phạm chuẩn xuất bản hoặc có chỉ số bất thường. Nguyên tắc cốt lõi cần nhớ: bài báo xuất bản trước ngày tạp chí bị loại vẫn nằm trong Scopus và thường vẫn được tính điểm; bài xuất bản sau ngày loại không được lập chỉ mục và có nguy cơ bị hội đồng từ chối khi xét điểm công trình. Riêng năm 2025, Scopus đã loại 56 tạp chí sau đợt tái thẩm định định kỳ; danh sách loại lũy kế đã vượt 850 đầu tạp chí. Bài viết hướng dẫn cách kiểm tra một tạp chí còn trong Scopus hay không và cách xử lý điểm công trình cho từng tình huống.
Cập nhật: tháng 8/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ Scibase, Metis JSC
Tạp chí bị loại khỏi Scopus (discontinued source) là gì?
Discontinued source là tạp chí bị Scopus ngừng thu nhận nội dung từ một thời điểm xác định, sau khi Hội đồng tuyển chọn nội dung CSAB (Content Selection and Advisory Board) của Elsevier kết luận tạp chí không còn đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng.
Theo chính sách nội dung của Elsevier (Scopus Content Policy and Selection), các bài đã xuất bản trong giai đoạn tạp chí còn được lập chỉ mục sẽ tiếp tục được lưu trong Scopus; chỉ có nội dung xuất bản sau thời điểm loại là không được thu nhận thêm.
Cần phân biệt "bị loại" với hai khái niệm dễ nhầm. Tạp chí săn mồi (predatory journal) là tạp chí thu phí xuất bản nhưng không phản biện thực chất — nhiều tạp chí săn mồi chưa bao giờ nằm trong Scopus. Tạp chí bị đánh cắp danh tính (hijacked journal) là website giả mạo tên và ISSN của tạp chí hợp lệ. Một tạp chí bị loại khỏi Scopus không đồng nghĩa là tạp chí săn mồi: có tạp chí bị loại chỉ vì sản lượng bài tăng bất thường hoặc lệch phạm vi chuyên môn.
| Tiêu chí | Bị loại khỏi Scopus | Predatory journal | Hijacked journal |
|---|---|---|---|
| Từng được Scopus lập chỉ mục | Có | Thường không | Mạo danh tạp chí có trong danh mục |
| Bài đăng trước biến cố | Vẫn nằm trong Scopus | Không có trong Scopus | Không được lập chỉ mục |
| Nguyên nhân | Không đạt chuẩn khi tái thẩm định | Mô hình kinh doanh gian lận | Giả mạo website, ISSN |
| Cách nhận biết | Danh sách Discontinued sources của Elsevier | Checklist dấu hiệu, Think-Check-Submit | Đối chiếu link trên Scopus Source list |
Vì sao một tạp chí bị loại khỏi Scopus?
Scopus loại tạp chí qua quy trình tái thẩm định liên tục: hệ thống giám sát tự động ("Radar") gắn cờ các tạp chí có hành vi bất thường, sau đó CSAB thẩm định lại và quyết định giữ hay loại. Trong thời gian tái thẩm định, dòng nội dung của tạp chí bị tạm dừng thu nhận.
Các nguyên nhân phổ biến nhất gồm:
- Chỉ số bất thường (outlier performance): tỷ lệ tự trích dẫn cao vượt xa mặt bằng ngành, số bài tăng đột biến trong thời gian ngắn.
- Quan ngại về xuất bản (publication concerns): nghi vấn lò sản xuất bài (paper mill), phản biện hình thức, số đặc biệt (special issue) tràn lan vượt kiểm soát biên tập.
- Chất lượng biên tập suy giảm: bài lệch phạm vi tuyên bố của tạp chí, sai sót học thuật lặp lại.
Trường hợp gây chấn động nhất diễn ra ở Web of Science: tháng 3/2023, Clarivate loại khoảng 82 tạp chí khỏi Master Journal List trong một đợt rà soát, trong đó có 19 tạp chí của nhà xuất bản Hindawi — nhóm này chiếm khoảng 50% tổng số bài Hindawi xuất bản năm 2022. Cùng đợt, tạp chí IJERPH của MDPI — xuất bản hơn 17.000 bài trong năm 2022, Impact Factor khi đó 4,6 — bị ngừng lập chỉ mục vì tiêu chí phù hợp nội dung (content relevance). Hệ quả kéo dài: Wiley (chủ sở hữu Hindawi) đã phải rút hơn 8.000 bài báo liên quan đến paper mill trong giai đoạn 2023–2024. Nhiều giảng viên Việt Nam có bài trên các tạp chí này đã bị ảnh hưởng trực tiếp khi khai điểm và xét chức danh.
Bài học từ vụ Hindawi/IJERPH: một tạp chí có Impact Factor cao, thuộc nhà xuất bản lớn vẫn có thể bị loại. Trạng thái lập chỉ mục là thứ phải kiểm tra tại thời điểm nộp bài, không phải danh tiếng quá khứ của tạp chí.
Bài đã đăng trên tạp chí bị loại có còn được tính điểm không?
Câu trả lời phụ thuộc vào thời điểm bài báo xuất bản so với ngày tạp chí bị loại. Đây là mốc quyết định mà cả nhà khoa học lẫn hội đồng cần đối chiếu trước khi kết luận.
| Tình huống | Trạng thái trên Scopus | Cách xử lý điểm thường gặp |
|---|---|---|
| Bài xuất bản trước ngày tạp chí bị loại | Vẫn được lập chỉ mục, có thể tra cứu bình thường | Thường vẫn được công nhận là bài Scopus; nên lưu minh chứng ngày xuất bản và trang nguồn Scopus |
| Bài xuất bản trong giai đoạn tái thẩm định | Dòng nội dung bị tạm dừng, có thể không bao giờ được lập chỉ mục | Rủi ro cao; chờ kết luận tái thẩm định, chuẩn bị phương án khai theo danh mục khác nếu có |
| Bài xuất bản sau ngày tạp chí bị loại | Không được lập chỉ mục | Không được tính là bài Scopus; chỉ có thể khai theo các danh mục khác mà tạp chí còn thuộc (nếu có) |
Với hồ sơ xét chức danh Giáo sư, Phó Giáo sư, thông lệ xét của các hội đồng ngành là xem xét trạng thái tạp chí tại thời điểm bài báo xuất bản — ứng viên nên in kèm minh chứng trang Scopus thể hiện bài đã được lập chỉ mục và khoảng thời gian coverage của tạp chí. Chi tiết mức điểm từng loại công trình xem tại bài tính điểm công trình khoa học theo quy định Hội đồng Giáo sư Nhà nước.
Với quy chế nội bộ (thưởng công bố, quy đổi giờ nghiên cứu), mỗi trường, viện tự quy định. Đơn vị nên ghi rõ trong quy chế: lấy trạng thái lập chỉ mục tại ngày xuất bản trực tuyến đầu tiên (online first) hay ngày gán số tập, và xử lý ra sao với bài đăng trong giai đoạn tái thẩm định — tránh tranh cãi khi thanh toán thưởng.
Cách kiểm tra một tạp chí còn trong Scopus hay không
Kiểm tra trạng thái lập chỉ mục chỉ mất 5–10 phút nếu làm đúng nguồn. Quy trình chuẩn gồm 4 bước:
- Tải Scopus Source List từ Elsevier (file Excel, miễn phí, cập nhật 2–3 lần mỗi năm). File này có sheet riêng liệt kê Discontinued sources kèm lý do loại. Tra theo ISSN, không tra theo tên — tên tạp chí dễ trùng, ISSN thì không.
- Đối chiếu trên scopus.com/sources: tìm tạp chí theo ISSN, xem trường "Coverage" (khoảng năm được lập chỉ mục). Nếu coverage ghi kết thúc ở một năm quá khứ (ví dụ "2011–2024") nghĩa là tạp chí đã ngừng được thu nhận.
- Kiểm tra chéo ngày xuất bản bài của mình: so ngày bài lên online với năm cuối của coverage. Bài nằm ngoài khoảng coverage thì không phải bài Scopus, kể cả khi tạp chí từng rất uy tín.
- Cảnh giác với độ trễ của SCImago: trang SJR (scimagojr.com) chỉ cập nhật mỗi năm một lần, nên tạp chí đã bị loại vẫn có thể hiển thị xếp hạng quartile Q1–Q4 trong nhiều tháng. SJR không phải nguồn xác nhận trạng thái lập chỉ mục — chỉ Scopus Source List mới là nguồn chuẩn.
Với Web of Science, nguồn kiểm tra tương đương là Master Journal List (mjl.clarivate.com): tạp chí bị loại sẽ biến mất khỏi danh mục và mất Impact Factor ở kỳ Journal Citation Reports kế tiếp.
Thời điểm kiểm tra quan trọng không kém cách kiểm tra: nên kiểm tra trước khi nộp bài và kiểm tra lại trước khi khai điểm — giữa hai thời điểm này có thể cách nhau cả năm, đủ để một tạp chí bị đưa vào diện tái thẩm định.
Sai lầm thường gặp tại các đơn vị Việt Nam
Từ thực tế vận hành dữ liệu công bố ở các trường, viện, năm lỗi sau lặp lại nhiều nhất:
- Tin vào SJR thay vì Scopus Source List. Tạp chí bị loại giữa năm nhưng SCImago vẫn hiển thị Q2 — giảng viên khai "bài Scopus Q2", hội đồng tra lại phát hiện bài đăng sau ngày loại. Hồ sơ mất điểm đúng lúc xét duyệt.
- Nộp bài vào tạp chí đang tái thẩm định. Tạp chí vẫn nhận bài và thu phí bình thường trong khi Scopus đã tạm dừng thu nhận nội dung. Tác giả chỉ phát hiện khi bài không bao giờ xuất hiện trên Scopus.
- Đánh đồng "bị loại" với "săn mồi". Có hội đồng loại thẳng mọi bài từng đăng trên tạp chí bị loại, kể cả bài xuất bản từ nhiều năm trước khi tạp chí có vấn đề — xử lý sai nguyên tắc mốc thời gian, thiệt cho tác giả.
- Không rà soát định kỳ danh mục nội bộ. Danh sách tạp chí "được thưởng" của đơn vị lập một lần rồi dùng nhiều năm; trong khi mỗi năm Scopus loại thêm hàng chục tạp chí (56 tạp chí riêng năm 2025).
- Lưu minh chứng quá muộn. Khi tạp chí bị loại kèm nghi vấn nghiêm trọng, một số bài có thể bị rút (retraction) sau đó. Không lưu sẵn trang Scopus, PDF bài báo và email chấp nhận đăng thì rất khó chứng minh khi hậu kiểm — xem thêm bài retraction là gì và ảnh hưởng đến hồ sơ khoa học.
Quy trình rà soát định kỳ cấp đơn vị
Đơn vị quản lý khoa học nên coi việc đối chiếu danh sách tạp chí bị loại là công việc định kỳ, không phải xử lý sự vụ. Checklist áp dụng ngay:
- [ ] Mỗi khi Elsevier cập nhật Source List (2–3 lần/năm): tải sheet Discontinued sources, đối chiếu ISSN với toàn bộ công bố đã ghi nhận trong CSDL của đơn vị.
- [ ] Với mỗi bài "dính" tạp chí bị loại: ghi rõ ngày xuất bản của bài so với ngày loại, phân loại theo 3 tình huống ở bảng trên.
- [ ] Thông báo cho nhà khoa học có bài bị ảnh hưởng, kèm hướng xử lý (giữ nguyên điểm, điều chỉnh, hay bổ sung minh chứng).
- [ ] Cập nhật danh mục tạp chí trong quy chế thưởng/quy đổi giờ trước kỳ tính khối lượng cuối năm.
- [ ] Lưu vết mọi lần điều chỉnh để phục vụ thanh tra, kiểm toán.
Làm thủ công trên Excel, bước đối chiếu ISSN với hàng nghìn công bố là điểm nghẽn lớn nhất. Trên hệ thống CSDL khoa học tập trung như Scibase, mỗi công bố được quản lý kèm thuộc tính tạp chí, ISSN và danh mục lập chỉ mục ngay từ khi nhà khoa học khai báo; quy trình xét duyệt công bố nội bộ cho phép cán bộ quản lý chặn hoặc trả lại hồ sơ ngay ở bước duyệt khi phát hiện tạp chí không còn trong danh mục, thay vì phát hiện muộn lúc đã tính điểm và chi thưởng. Bộ phận thống kê cũng lọc nhanh được toàn bộ công bố theo tạp chí/ISSN để đánh giá phạm vi ảnh hưởng mỗi khi có đợt loại mới — xem các tính năng chính của Scibase.
Câu hỏi thường gặp
Bài báo đăng trước khi tạp chí bị loại khỏi Scopus có còn được tính không?
Còn. Bài xuất bản trong giai đoạn tạp chí được lập chỉ mục vẫn nằm trong Scopus vĩnh viễn và thường vẫn được công nhận là bài Scopus khi xét điểm. Tác giả nên lưu minh chứng: trang chi tiết bài trên Scopus, khoảng coverage của tạp chí và ngày xuất bản của bài.
Làm sao biết một tạp chí sắp bị loại khỏi Scopus?
Không có danh sách "sắp bị loại" công khai, nhưng có dấu hiệu cảnh báo: số bài tăng đột biến qua từng năm, tỷ lệ tự trích dẫn cao bất thường, số đặc biệt mở tràn lan, và tạp chí ở trạng thái ngừng cập nhật bài mới trên Scopus dù vẫn xuất bản đều — đó thường là giai đoạn tái thẩm định. Gặp các dấu hiệu này thì không nên nộp bài.
Tạp chí bị loại khỏi Scopus có phải là tạp chí săn mồi không?
Không nhất thiết. Bị loại nghĩa là không còn đạt chuẩn Scopus tại thời điểm tái thẩm định; nguyên nhân có thể là chỉ số bất thường hoặc lệch phạm vi, không phải lúc nào cũng là gian lận. Ngược lại, đa số tạp chí săn mồi chưa từng có mặt trong Scopus. Hai khái niệm cần tách bạch khi hội đồng đánh giá hồ sơ.
Danh sách tạp chí bị loại khỏi Scopus tra ở đâu?
Nguồn chuẩn duy nhất là file Scopus Source List trên website Elsevier, có sheet "Discontinued sources" kèm lý do loại, cập nhật 2–3 lần mỗi năm. Nên tra theo ISSN thay vì tên tạp chí. Các danh sách lan truyền trên mạng xã hội chỉ nên dùng tham khảo, vì có thể thiếu hoặc sai phiên bản.
Tạp chí bị loại khỏi Scopus nhưng vẫn còn trong Web of Science thì khai thế nào?
Khai theo danh mục mà tạp chí còn thuộc tại thời điểm bài xuất bản. Scopus và Web of Science thẩm định độc lập: một tạp chí có thể bị loại ở danh mục này nhưng vẫn hợp lệ ở danh mục kia. Khi đó bài vẫn khai được là bài Web of Science (kèm minh chứng Master Journal List), chỉ không khai là bài Scopus.
Đơn vị có nên thu hồi tiền thưởng với bài đăng trên tạp chí sau ngày bị loại?
Nên xử lý theo quy chế đã ban hành, và quy chế cần lường trước tình huống này. Cách làm phổ biến: nếu tại thời điểm chi thưởng tạp chí còn trong danh mục thì không truy thu; các kỳ sau áp dụng trạng thái mới. Quan trọng nhất là công bố mốc đối chiếu (ngày xuất bản vs. ngày loại) minh bạch để nhà khoa học không bị động.
Tóm tắt
- Tạp chí bị loại khỏi Scopus là tạp chí bị ngừng thu nhận nội dung sau tái thẩm định của CSAB; riêng năm 2025 có 56 tạp chí bị loại, lũy kế hơn 850.
- Bài đăng trước ngày loại vẫn nằm trong Scopus và thường vẫn được tính điểm; bài đăng sau ngày loại không phải bài Scopus.
- Kiểm tra bằng Scopus Source List (sheet Discontinued sources, tra theo ISSN) và trường Coverage trên scopus.com — không dùng SJR làm nguồn xác nhận vì cập nhật trễ.
- Vụ Clarivate loại 82 tạp chí (19 của Hindawi) và IJERPH năm 2023 cho thấy tạp chí lớn, Impact Factor cao vẫn có thể bị loại.
- Đơn vị nên rà soát ISSN toàn bộ công bố mỗi khi Elsevier cập nhật danh sách, và quy định rõ mốc đối chiếu trong quy chế thưởng, quy đổi giờ.
Nguồn tham khảo: Elsevier — Scopus Content Policy and Selection & Scopus Source List (2025); PhDTalks — thống kê 56 tạp chí Scopus loại năm 2025 (2026); Clarivate/Retraction Watch — đợt loại 82 tạp chí khỏi Web of Science, trong đó 19 tạp chí Hindawi (2023); MDPI — thông báo IJERPH bị ngừng lập chỉ mục (2023); Chemistry World — phân tích đợt loại tạp chí và mô hình special issue (2023).
Biên soạn bởi đội ngũ Scibase, Metis JSC — đơn vị phát triển hệ thống CSDL khoa học và công nghệ cho viện, trường tại Việt Nam.