Preprint là gì? Có được tính điểm công trình và giờ nghiên cứu khoa học không

Preprint là bản thảo nghiên cứu hoàn chỉnh được tác giả đăng công khai lên một máy chủ chuyên dụng (arXiv, bioRxiv, SSRN...) trước khi trải qua bình duyệt (peer review) và xuất bản chính thức trên tạp chí. Trả lời thẳng câu hỏi cốt lõi: preprint không được tính điểm công trình theo barem của Hội đồng Giáo sư Nhà nước (HĐGSNN), vì hội đồng chỉ công nhận bài báo đã qua phản biện và xuất bản chính thức trên tạp chí có chỉ mục; phần lớn đơn vị cũng không quy đổi giờ nghiên cứu cho riêng bản preprint.

Cập nhật: tháng 9/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ Scibase, Metis JSC

Preprint là gì?

Preprint là phiên bản đầy đủ của một bài báo khoa học — có dữ liệu, phương pháp, kết quả và bàn luận — được tác giả tự đăng công khai lên một nền tảng lưu trữ trước khi nộp hoặc trong lúc chờ phản biện tại tạp chí, chưa qua quy trình bình duyệt (peer review) nào.

Điểm khác biệt căn bản giữa preprint và bài báo đã xuất bản nằm ở một chữ: chưa được thẩm định. Preprint vẫn được cấp DOI riêng, có thể trích dẫn, nhưng nội dung là do chính tác giả tự chịu trách nhiệm, chưa có phản biện độc lập xác nhận tính đúng đắn về phương pháp hay kết luận.

Mô hình này không mới — arXiv, nền tảng preprint đầu tiên, do nhà vật lý Paul Ginsparg (Đại học Cornell) sáng lập từ năm 1991 cho cộng đồng vật lý lý thuyết, sau mở rộng sang toán học, khoa học máy tính. Cái mới là tốc độ lan rộng sang các ngành khác trong một thập kỷ gần đây, đặc biệt sau đại dịch COVID-19, khi tốc độ công bố trở thành yếu tố sống còn với y tế công cộng.

Một preprint thường trải qua vòng đời: đăng bản thảo đầu tiên (v1) → cộng đồng bình luận công khai hoặc tác giả tự cập nhật (v2, v3...) → song song hoặc sau đó nộp bản thảo cho tạp chí → nếu được chấp nhận, bản xuất bản chính thức thường được gắn liên kết ngược về preprint gốc.

Các nền tảng preprint phổ biến hiện nay

Mỗi lĩnh vực có nền tảng preprint chủ đạo riêng, không có một máy chủ chung cho mọi ngành.

Nền tảng	Lĩnh vực chính	Đặc điểm
arXiv	Vật lý, toán học, khoa học máy tính, thống kê	Ra đời 1991, lâu đời nhất; tính đến 2019 đã có hơn 2.185.000 bản thảo tích lũy
bioRxiv	Sinh học	Ra mắt 2013 (Cold Spring Harbor Laboratory); năm 2024 tiếp nhận 43.629 preprint mới
medRxiv	Y khoa, sức khỏe cộng đồng	Ra mắt 2019; năm 2024 tiếp nhận 12.863 preprint; có bước sàng lọc rủi ro sức khỏe cộng đồng trước khi đăng
SSRN (Social Science Research Network)	Kinh tế, luật, khoa học xã hội	Thành lập 1994, thuộc Elsevier từ 2016
ChemRxiv	Hóa học	Vận hành bởi liên minh các hội hóa học quốc tế (ACS, RSC...)
Preprints.org	Đa ngành	Do MDPI vận hành, chấp nhận nhiều lĩnh vực khác nhau trên cùng một nền tảng
Research Square	Đa ngành	Cho phép gửi song song với tạp chí, tự động đăng preprint khi tác giả đồng ý

Ba nền tảng arXiv, bioRxiv và medRxiv chiếm phần lớn khối lượng preprint toàn cầu, nhưng cách vận hành khác nhau: arXiv gần như không sàng lọc nội dung, trong khi medRxiv áp dụng bước rà soát bổ sung do preprint y khoa có nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định điều trị nếu bị hiểu sai.

Preprint có được tính điểm công trình theo quy định HĐGSNN không?

Không. Đây là câu trả lời rõ ràng dựa trên nguyên tắc chung của barem Hội đồng Giáo sư Nhà nước: chỉ bài báo đã xuất bản chính thức trên tạp chí khoa học có quy trình phản biện, thuộc danh mục được công nhận (ISI/Scopus theo nhóm, hoặc tạp chí trong nước theo danh mục HĐGSNN phê duyệt hằng năm) mới đủ điều kiện tính điểm.

Preprint không thỏa hai điều kiện tiên quyết: (1) chưa qua phản biện độc lập, và (2) chưa được một tạp chí có chỉ mục chính thức xuất bản. Nguyên tắc này nhất quán với cách hội đồng đối xử với các dạng công bố sơ bộ khác — bài tóm tắt hội nghị chưa phản biện đầy đủ, báo cáo kỹ thuật nội bộ hay bản thảo đang chờ duyệt cũng không được tính điểm cho đến khi có phiên bản chính thức. Xem chi tiết barem đầy đủ tại bài Tính điểm công trình khoa học theo quy định HĐGSNN.

Một điểm nhiều nghiên cứu sinh và giảng viên trẻ hiểu nhầm: nếu bài đăng preprint sau đó được tạp chí ISI/Scopus chấp nhận và xuất bản, điểm công trình được tính theo ngày xuất bản chính thức trên tạp chí, không tính theo ngày post preprint đầu tiên. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định bài thuộc năm thống kê nào khi kê khai hồ sơ xét chức danh hoặc báo cáo khối lượng nghiên cứu cuối năm. Với bài đã xuất bản chính thức, việc chốt theo ngày online hay ngày phát hành số được phân tích tại bài công bố khoa học tính vào năm nào.

Nguyên tắc cốt lõi cần nhớ: preprint là bước trung gian trong quy trình công bố, không phải một loại hình công bố độc lập được barem HĐGSNN công nhận song song với bài báo tạp chí.

Preprint có được quy đổi giờ nghiên cứu khoa học nội bộ không?

Phần lớn quy chế nội bộ của đơn vị đi theo nguyên tắc tương tự HĐGSNN: không quy giờ nghiên cứu riêng cho bản preprint, vì giờ nghiên cứu thường được tính dựa trên sản phẩm đã hoàn thiện (bài báo xuất bản, đề tài nghiệm thu, sáng chế được cấp bằng...) như mô tả trong bài cách tính giờ nghiên cứu khoa học và quy đổi theo định mức.

Tuy vậy, một số đơn vị có cách ghi nhận trung gian, không phải là "tính giờ" theo đúng nghĩa mà là ghi nhận minh chứng tiến độ:

• Dùng preprint làm minh chứng "đã hoàn thành nghiên cứu, đang trong quy trình xuất bản" khi báo cáo tiến độ đề tài giữa kỳ, giúp hội đồng đánh giá đề tài không bị đánh giá chậm tiến độ dù bài chưa chính thức lên tạp chí.
• Một số quỹ tài trợ quốc tế (không phải NAFOSTED) chấp nhận preprint làm sản phẩm tạm thời trong báo cáo giữa kỳ, với điều kiện cam kết xuất bản chính thức trước khi kết thúc dự án.
• Với đề tài trong nước theo mô hình đầu ra là bài báo ISI/Scopus, sản phẩm cuối cùng bắt buộc vẫn phải là bài xuất bản chính thức — preprint không thay thế được nghĩa vụ này khi nghiệm thu.

Nói cách khác: preprint có thể hữu ích để chứng minh tiến độ, nhưng không phải sản phẩm cuối cùng được quy giờ hay tính điểm. Đơn vị nào muốn công nhận preprint ở mức độ nào cần quy định rõ trong quy chế nội bộ về định mức giờ nghiên cứu, tránh để nhà khoa học tự suy diễn rồi khai báo sai khi tổng hợp khối lượng nghiên cứu cuối năm.

Đăng preprint có bị coi là "công bố kép" khi sau đó nộp cho tạp chí không?

Đây là nỗi lo phổ biến nhất khiến nhiều tác giả Việt Nam ngần ngại dùng preprint, nhưng thực tế các tổ chức xuất bản lớn đã minh định rõ ràng.

Theo khuyến nghị cập nhật của International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE) năm 2022, việc đăng bản thảo lên một máy chủ preprint được công nhận không bị coi là "công bố trước" (prior publication) ngăn cản tạp chí xem xét bản thảo đầy đủ sau đó — miễn là tác giả tuân thủ hai điều kiện: thông báo cho tạp chí về việc đã đăng preprint kèm đường link, và chọn nền tảng preprint ghi rõ đây là nội dung chưa phản biện.

ICMJE khuyến nghị: "Tác giả cần thông báo cho tạp chí nếu bản thảo nộp đã được đăng trên máy chủ preprint, và cung cấp liên kết đến bản preprint đó — dù việc đăng xảy ra trước khi nộp hay trong lúc đang phản biện."

Phần lớn tạp chí lớn (Nature, Science, PLOS, Cell, các tạp chí IEEE...) đã bỏ hẳn "quy tắc Ingelfinger" cũ (nguyên tắc lâu đời của tạp chí y khoa từng cấm công bố trước dưới mọi hình thức) và chính thức cho phép, thậm chí khuyến khích đăng preprint trước khi nộp. Tuy nhiên, tác giả vẫn cần kiểm tra chính sách cụ thể của từng tạp chí đích trước khi đăng preprint, vì một số tạp chí chuyên ngành hẹp (đặc biệt trong lĩnh vực y khoa lâm sàng liên quan trực tiếp đến bệnh nhân) vẫn có quy định riêng chặt hơn.

Rủi ro thật sự không nằm ở "công bố kép" theo nghĩa vi phạm liêm chính, mà ở khả năng tự đạo văn (self-plagiarism) nếu tác giả sao chép nguyên văn preprint vào bản nộp tạp chí mà không khai báo, hoặc đăng cùng một nội dung lên hai preprint server khác nhau — đây mới là hành vi bị coi là trùng lặp công bố không hợp lệ, tương tự nguyên tắc phân biệt trùng lặp hợp lệ và đạo văn đã áp dụng cho bài báo chính thức.

Bao nhiêu preprint thực sự được xuất bản chính thức sau đó?

Số liệu định lượng cho thấy phần lớn preprint chất lượng đều đi đến xuất bản chính thức, dù cần thời gian.

Theo phân tích của nhóm nghiên cứu công bố trên eLife năm 2019 ("Tracking the popularity and outcomes of all bioRxiv preprints"), trong số 18.841 preprint đăng trên bioRxiv giai đoạn 2013–2017, có 12.755 preprint (67,6%) sau đó được xuất bản chính thức trên tạp chí có phản biện — tỷ lệ dao động theo từng lĩnh vực, cao nhất ở sinh học tiến hóa với 51,5% preprint được xuất bản trong chính danh mục đó.

Con số này cũng cho thấy giới hạn: gần 1/3 preprint không bao giờ đi đến bản xuất bản chính thức — có thể vì bị từ chối liên tục, tác giả bỏ dở, hoặc phát hiện lỗi sau khi cộng đồng phản hồi công khai. Đây là lý do preprint không thể thay thế vai trò sàng lọc chất lượng của bình duyệt khi dùng để đánh giá năng lực khoa học của một cá nhân hay đơn vị.

Sai lầm thường gặp khi dùng preprint tại đơn vị nghiên cứu Việt Nam

Ba sai lầm phổ biến nhất khi nhà khoa học và cán bộ quản lý khoa học tiếp cận preprint lần đầu:

Kê khai preprint vào hồ sơ xét chức danh như một công bố độc lập. Một số nghiên cứu sinh đăng preprint trên arXiv, sau đó liệt kê ngay vào danh mục công bố trong hồ sơ xét học vị hoặc báo cáo khối lượng nghiên cứu, trong khi bài chưa hề được tạp chí nào chấp nhận. Hội đồng xét duyệt phát hiện sẽ loại bỏ mục này và có thể đặt nghi vấn về tính cẩn trọng của toàn bộ hồ sơ.

Ngại đăng preprint vì sợ bị coi là "công bố kép". Như đã phân tích ở trên, lo ngại này phần lớn không còn đúng với chính sách hiện hành của các tạp chí lớn — nhưng nỗi sợ cũ khiến nhiều tác giả Việt Nam bỏ lỡ lợi ích thật sự của preprint: xác lập mốc thời gian ưu tiên (priority claim) cho phát hiện của mình, tránh bị nhóm khác công bố trước (hiện tượng "scooping") trong lúc bản thảo còn đang chờ phản biện kéo dài nhiều tháng.

Không kiểm tra kỹ chính sách tạp chí đích trước khi đăng preprint. Đa số tạp chí lớn chấp nhận preprint, nhưng một số ít tạp chí y khoa lâm sàng hoặc tạp chí trong nước chưa có chính sách công khai vẫn có thể từ chối bản thảo đã đăng preprint mà không rõ lý do — kiểm tra trang "Instructions for Authors" hoặc liên hệ trực tiếp ban biên tập trước khi đăng luôn là bước an toàn nhất.

Quy trình quyết định có nên đăng preprint hay không

Danh sách các bước sau giúp tác giả và người phụ trách quản lý khoa học tại đơn vị ra quyết định nhất quán:

text[ ] Xác định tạp chí đích dự kiến nộp bài, kiểm tra chính sách preprint của tạp chí đó (mục Instructions for Authors)
[ ] Đánh giá mức độ cạnh tranh trong lĩnh vực — nếu rủi ro bị nhóm khác công bố trước cao, ưu tiên đăng preprint sớm
[ ] Chọn nền tảng preprint phù hợp lĩnh vực (arXiv, bioRxiv, medRxiv, SSRN, ChemRxiv...)
[ ] Ghi rõ trong preprint: đây là bản thảo chưa qua phản biện, tránh gây hiểu nhầm cho người đọc ngoài giới chuyên môn
[ ] Sau khi nộp tạp chí, khai báo với ban biên tập đường link preprint đã đăng
[ ] Không đăng cùng nội dung lên nhiều preprint server khác nhau
[ ] Khi bài được xuất bản chính thức, cập nhật preprint gốc gắn liên kết đến bản xuất bản (nếu nền tảng hỗ trợ)
[ ] Không đưa preprint vào danh mục công bố tính điểm/giờ nghiên cứu cho đến khi có bản xuất bản chính thức

Bước cuối cùng đặc biệt quan trọng với hồ sơ xét chức danh GS/PGS hoặc báo cáo khối lượng nghiên cứu cuối năm — kê khai nhầm preprint vào danh mục công bố chính thức là lỗi dễ khiến hồ sơ bị trả lại hoặc bị nghi ngờ về tính trung thực khai báo, tương tự các lỗi phổ biến khi khai báo giờ nghiên cứu khoa học khác đã được ghi nhận tại nhiều đơn vị.

Hệ thống CSDL khoa học nên xử lý dữ liệu preprint như thế nào?

Một hệ thống CSDL khoa học và công nghệ tập trung cần phân biệt rõ preprint với công bố chính thức ngay từ cấu trúc dữ liệu, tránh để hai loại bị trộn lẫn trong cùng một danh mục thống kê.

Cách tiếp cận hợp lý: cho phép nhà khoa học khai báo preprint như một mốc tiến độ gắn với hồ sơ đề tài hoặc hồ sơ công bố đang chờ xuất bản, hiển thị rõ trạng thái "chưa phản biện — preprint" khác với trạng thái "đã xuất bản chính thức", và chỉ tự động chuyển sang tính điểm/giờ nghiên cứu khi nhà khoa học cập nhật thông tin xuất bản chính thức (tên tạp chí, DOI, ngày xuất bản). Cách làm này giúp lãnh đạo đơn vị vẫn nhìn được "đường ống" nghiên cứu đang triển khai mà không làm sai lệch số liệu thống kê chính thức dùng cho báo cáo hay xét duyệt.

Đây cũng là một phần trong bức tranh lớn hơn về cách một hệ thống CSDL khoa học và công nghệ tập trung giúp đơn vị theo dõi toàn bộ vòng đời công bố — từ ý tưởng, preprint, phản biện đến xuất bản chính thức — thay vì chỉ ghi nhận kết quả cuối cùng như cách quản lý bằng Excel truyền thống vẫn làm.

Câu hỏi thường gặp

Preprint có DOI không? Có. Hầu hết nền tảng preprint lớn (arXiv, bioRxiv, medRxiv, SSRN) đều cấp DOI riêng cho từng phiên bản preprint, cho phép trích dẫn chính thức. Tuy nhiên DOI của preprint khác với DOI của bản xuất bản chính thức sau này trên tạp chí — đây là hai bản ghi riêng biệt dù cùng nội dung gốc.

Trích dẫn một preprint trong bài báo của mình có được không? Được, nhưng cần ghi rõ đây là nguồn chưa qua phản biện (ví dụ ghi "preprint, chưa phản biện" trong danh mục tài liệu tham khảo) để người đọc và ban biên tập hiểu đúng mức độ tin cậy của nguồn được trích dẫn.

Nếu preprint bị phát hiện có lỗi nghiêm trọng thì xử lý thế nào? Hầu hết nền tảng cho phép tác giả tự rút hoặc đăng phiên bản đính chính, có ghi chú công khai lý do rút. Khác với bài báo đã xuất bản chính thức, việc rút preprint đơn giản hơn nhiều vì chưa đi qua quy trình biên tập chính thức của một tạp chí.

Preprint có tính vào chỉ số H-index hay số trích dẫn không? Có thể, tùy nền tảng thống kê. Google Scholar thường gộp cả trích dẫn preprint vào hồ sơ tác giả, trong khi Scopus và Web of Science — hai nguồn dữ liệu chính dùng tính H-index chuẩn — thường chỉ tính trích dẫn tới bản xuất bản chính thức, không tính riêng bản preprint.

Đăng preprint trước có làm mất quyền nộp bằng sáng chế sau này không? Đây là rủi ro có thật cần lưu ý: nhiều quốc gia áp dụng nguyên tắc "mất tính mới" (loss of novelty) nếu công khai kết quả trước khi nộp đơn sáng chế. Nếu nghiên cứu có khả năng tạo ra sáng chế, tác giả nên nộp đơn đăng ký sáng chế trước, hoặc tham vấn bộ phận sở hữu trí tuệ của đơn vị trước khi đăng preprint.

Nghiên cứu sinh có nên đăng preprint song song với quá trình phản biện tạp chí không? Nhiều nghiên cứu sinh chọn cách này để rút ngắn thời gian "vô hình" trong lúc chờ phản biện kéo dài nhiều tháng, đặc biệt khi cần minh chứng tiến độ cho hội đồng hoặc học bổng. Cần cân nhắc theo hướng dẫn của người hướng dẫn khoa học và chính sách cụ thể của tạp chí đích, vì không phải mọi lĩnh vực đều có văn hóa preprint phổ biến như vật lý hay sinh học.

Preprint có được công nhận là sản phẩm của đề tài do NAFOSTED tài trợ không? Không, với các chương trình yêu cầu sản phẩm đầu ra là bài báo ISI/Scopus, preprint không thay thế được nghĩa vụ xuất bản chính thức khi nghiệm thu. Preprint chỉ có thể dùng làm minh chứng tiến độ giữa kỳ, không phải sản phẩm cuối cùng được hội đồng nghiệm thu chấp nhận.

Tóm tắt

• Preprint là bản thảo đầy đủ đăng công khai trước phản biện, có DOI riêng nhưng chưa qua thẩm định độc lập.
• Preprint không được tính điểm công trình theo barem HĐGSNN và không được quy đổi giờ nghiên cứu ở phần lớn đơn vị — chỉ có thể dùng làm minh chứng tiến độ.
• Điểm công trình của bài sau này xuất bản chính thức được tính theo ngày xuất bản trên tạp chí, không tính theo ngày đăng preprint.
• ICMJE (2022) xác nhận đăng preprint không bị coi là "công bố trước" ngăn cản tạp chí xem xét, miễn là tác giả khai báo minh bạch.
• Theo phân tích trên eLife (2019), 67,6% preprint bioRxiv giai đoạn 2013–2017 sau đó được xuất bản chính thức — nhưng gần 1/3 thì không, cho thấy preprint không thay thế vai trò sàng lọc chất lượng của bình duyệt.
• Rủi ro thật sự nằm ở tự đạo văn khi tái sử dụng nội dung không khai báo, và nguy cơ mất tính mới nếu có ý định đăng ký sáng chế sau này.
• Hệ thống CSDL khoa học nên tách biệt rõ dữ liệu preprint (mốc tiến độ) khỏi dữ liệu công bố chính thức (dùng tính điểm, giờ nghiên cứu).

Nguồn tham khảo: ICMJE, "Recommendations for the Conduct, Reporting, Editing, and Publication of Scholarly Work" — mục cập nhật về preprint (2022); Fraser N. et al., "The evolving role of preprints in the dissemination of COVID-19 research", nghiên cứu về medRxiv giai đoạn 2020 (PMC); Abdill R.J., Blekhman R., "Tracking the popularity and outcomes of all bioRxiv preprints", eLife (2019); số liệu preprint bioRxiv/medRxiv 2024 theo báo cáo trên Science.org; arXiv.org — thông tin lịch sử thành lập và số liệu tích lũy bản thảo. Quy định tính điểm công trình, giờ nghiên cứu cụ thể có thể khác nhau giữa các đơn vị, vui lòng đối chiếu quy chế nội bộ và barem HĐGSNN hiện hành.

Bài viết liên quan

• Tính điểm công trình khoa học theo quy định Hội đồng Giáo sư Nhà nước — Bảng điểm đầy đủ 2024
• Cách tính giờ nghiên cứu khoa học và quy đổi theo định mức: Hướng dẫn từng bước
• Kiểm tra đạo văn trước khi nộp công bố khoa học
• Bài báo khoa học bị rút (retraction) là gì? Cách tra cứu và ảnh hưởng đến hồ sơ khoa học
• Hồ sơ học thuật cho nhà khoa học
• Tính năng chính của Scibase
• Liên hệ triển khai Scibase